Choroba Wilsona jest wrodzonym zaburzeniem prawidłowego usuwania z organizmu miedzi, którą człowiek otrzymuje w pokarmach. Zdrowy organizm przetwarza niezbędną ilość miedzi, a jej nadmiar usuwa. Organizm osoby dotkniętej chorobą Wilsona nie jest w stanie skutecznie transportować miedzi w organizmie ani usuwać jej nadmiaru, dlatego odkłada się ona w wątrobie i/lub mózgu wywołując uszkodzenie obu narządów. U 40% pacjentów dominują objawy wątrobowe, u 35 % neurologiczne. Pozostali chorzy mają dolegliwości psychiatryczne, nefrologiczne, hematologiczne lub neutrologiczne.
Miedź zaczyna odkładać się natychmiast po urodzeniu ale objawy z tym związane ujawniają się zazwyczaj w drugiej lub trzeciej dekadzie życia. Z drugiej strony organizm potrzebuje miedzi do prawidłowego funkcjonowania, dlatego dawka przyjmowanych leków musi być indywidulanie dobierana aby zapewnić odpowiedni poziom miedzi. Zachowanie tej równowagi wymaga ciągłego monitorowania.
Dziedziczenie
Choroba Wilsona ma podłoże genetyczne. Znaczy to, że nie jest ona wywołana żadnym zdarzeniem w przebiegu ciąży ani też nie można się nią zarazić.
Chorobę Wilsona dziedziczy sie otrzymując uszkodzone geny zarówno od mamy jak i taty, dlatego ten typ dziedziczenia określamy jako autosomalny recesywny. Osoba dziedzicząca tylko jedną mutację od tylko jednego rodzica jest nosicielem choroby, bezobjawowym.
Każdy z nas ma około 30000 genów z czego jak ocenia się około 7 jest uszkodzonych. Jeżeli zarówno mama jak i tata ma uszkodzenie w obrębie genu odpowiedzialnego za chorobę Wilsona (każdy z nas ma po dwie kopie każdego genu – a choroba występuje gdy obie są uszkodzone) to ryzyko że dziecko odziedziczy dwa uszkodzone geny i będzie chore wynosi dla każdej ciąży 25%. Jest ono takie same dla dziewcząt i chłopców.
Częstość występowania choroby jest bardzo mała i wynosi od 1 na 30000 do 1 na 50000 urodzeń.
Istnieje wiele różnych mutacji związanych z rozwojem choroby Wilsona, ale wszystkie wpływają na gen na chromosomie 13, który koduje białko ATP7B. Białko ATP7B jest odpowiedzialne za zapewnienie bezpiecznego transportu miedzi w tkankach, a także za usuwanie nadmiaru miedzi z organizmu.
Jakie są objawy choroby Wilsona?
U większości pacjentów objawy są bardzo dyskretne, zróżnicowane i nie każdy chory ma takie same. Pierwsze pojawiają się w drugiej, trzeciej dekadzie życia, choć w ostatnim czasie pojawiła się duża wykrywalność choroby wśród dzieci.
Im wcześniej wykryta choroba, tym mniejsze spustoszenie w organizmie.
Objawy ogólne
- Osłabienie,
- Uczucie zmęczenia i męczliwość,
- Utrata apetytu,
- Bóle brzucha,
- Mdłości,
- Wymioty,
- Utratę masy ciała,
- Krwawienia z nosa,
- Niedokrwistość, swędzenie, skurcze mięśni.
Część osób z chorobą Wilsona ma natomiast objawy bardziej gwałtowne:
- Dolegliwości ze strony stawów lub nerek.
- Pierścienie Kaysera-Fleischera – rdzawobrązowe pierścienie wokół krawędzi tęczówki (kolorowa część oka) oraz na brzegu rogówki. Są one prawie zawsze obecne u osób z neurologicznymi objawami choroby Wilsona, ale ma je tylko około 40%-66% osób z objawami wątroby. Można go stwierdzić (okulista) w badaniu przy użyciu lampy szczelinowej, ale rzadko występuje przed ukończeniem 10-go roku życia.
- Anemia – organizm ma mniej lub mniej czerwonych krwinek niż normalnie, co zmniejsza ilość tlenu docierającego do komórek organizmu.
- Artretyzm – ból lub obrzęk w 1 lub więcej stawach.
- Osteoporoza – kości stają się mniej gęste i bardziej podatne na złamania.
- Zaćma słonecznikowa – zmętnienie w kształcie słonecznika nad soczewką oka, które zwykle nie przeszkadza w widzeniu.
- Lunuale cerueae – niebieski kolor pojawiający się u nasady paznokci.
- Problemy sercowe.
- Problemy z trzustką.
- Zmniejszona czynność tarczycy.
- Zaburzenia miesiączkowania (nieregularne miesiączki), niepłodność i mnogie poronienia.
- Wysoki poziom aminokwasów, białka, kwasu moczowego i węglowodanów w moczu.
- Niska liczba płytek krwi lub białych krwinek,
Chociaż zwykle jako pierwsze występują objawy ze strony wątroby u niektórych chorych dominują problemy z układem nerwowym bez wyraźnych objawów wątrobowych.
Objawy w postaci wątrobowej
Wśród najczęściej występujących w postaci wątrobowej są:
- Objawy przewlekłego i/lub ciężkiego uszkodzenia wątroby, np.: osłabienie, uczucie zmęczenia, utrata apetytu, mdłości, wymioty, swędzenie, utrata masy ciała, skurcze mięśni, ból i wzdęcia spowodowane płynem gromadzącym się w jamie brzusznej, obrzęki (zwykle nóg, stóp lub kostek, a rzadziej rąk lub twarzy), pajączki naczyniowe, żółtaczka.
Możliwe wyniki lekarskich badań diagnostycznych:
- wysoka aktywność aminotransferaz w surowicy (transaminaza asparaginowa, transaminaza alaninowa),
- hepatomegalia (powiększenie wątroby),
- splenomegalia (powiększenie śledziony),
- stłuszczenie wątroby,
- ostre zapalenie wątroby, które może wywołać gorączkę i żółtaczkę (zażółcenie skóry i oczu),
- objawy autoimmunologicznego zapalenia wątroby,
- marskość wątroby,
- ostra niewydolność wątroby.
Objawy w postaci neurologicznej
Wśród najczęściej występujących w postaci neurologicznej są:
- Ataksja – problemy z koordynacją ruchowo-mięśniową wskutek utraty zdolności układu nerwowego do kontrolowania mięśni:
- Sztywność mięśni
- Pacjenci wykonują nieprawidłowe, mimowolne ruchy (drżenia nieznacznego stopnia lub niekontrolowane ruchy)
- Dyzartria – jest to termin określający zaburzenia mowy. W chorobie Wilsona może wystąpić spowolnienie mowy, nieprawidłowe akcentowanie słów a nawet kompletny zanik mowy (anartria).
- Ślinienie się lub trudności w połykaniu.
- Problemy ze snem.
- Napady padaczkowe.
- Dystonia – jest to typ zaburzenia pracy mięśni głównie rąk i nóg mogący prowadzić do ich nienaturalnego, wymuszonego ułożenia
- Problemy natury psychicznej, takie jak zmiany w zachowaniu, osobowości, a u dzieci nieoczekiwane pogorszenie wyników w nauce.
- U około 1/3 pacjentów występują zaburzenia psychiczne jak depresja oraz zaburzenia nastroju i osobowości.
Diagnostyka choroby
- Standardowe badania laboratoryjne w chorobie Wilsona:
- Testy biochemiczne wątroby (aktywność enzymów wątrobowych),
- Wysoka zawartość miedzi w dobowej zbiórce moczu,
- Ceruloplazmina (białko wiązące miedź w krwi) –jest niska.
- Poziom miedzi we krwi,
- Badanie wzroku (pierścienie Kaysera-Fleischera),
- Biopsja wątroby (zawartość miedzi w tkance wątroby jest wysoka).
- Badania obrazowe mózgu (tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny),
- Badania genetyczne (mutacje genu ATP7B).
- W przypadkach wątpliwych można wykonać badania izotopowe z miedzią.
Leczenie
Chorobę Wislona można leczyć. Właściwą farmakoterapią można powstrzymać rozwój choroby a często nawet uzyskać poprawę występujących objawów.
Celem leczenia jest po pierwsze usunięcie nagromadzonej w ciele miedzi a po drugie zapobieżenie dalszemu jej odkładaniu. Leczenie musi trwać przez całe życie. Leczenie musi być odpowiednie do klinicznej postaci i fazy choroby (postać przedobjawowa, wątrobowa, neurologiczna, leczenie podtrzymujące, ciąża, itd). Leczenie prowadzi się przez cale życie. O wyborze terapii decyduje lekarz i należy stosować się do jego zaleceń.
W farmakoterapii choroby Wilsona stosowane są środki chelatujące i cynk.
- Leki chelatujące (trientyna lub d-penicylamina) usuwają miedź z tkanek, narządów i krwiobiegu poprzez ścisłe wiązanie się z miedzią. Kompleks miedź-chelator jest następnie usuwany z organizmu z moczem.
- Cynk blokuje wchłanianie miedzi z pokarmu w przewodzie pokarmowym, ale nie pomaga usunąć nadmiaru miedzi, jeśli już została wchłonięta.
Ważne jest, aby nigdy nie porzucać zażywania leków. W momencie poprawy samopoczucia i wyników pacjenci często przestają przyjmować leki. Jest to największy błąd!
W niektórych przypadkach dochodzi do takiego uszkodzenia wątroby, że konieczny jest przeszczep. Przeszczep leczy chorobę Wilsona i przywraca pacjentom normalny metabolizm miedzi. Jednak każdy, kto otrzyma nową wątrobę, musi przyjmować leki, aby zapobiec odrzuceniu narządu przez całe życie. Te leki immunosupresyjne mogą powodować skutki uboczne i inne długotrwałe powikłania.
Wraz z zażywaniem odpowiednich leków ważne jest także przestrzeganie diety, czyli eliminacja produktów bogatych w miedź takich jak orzechy, kakao, owoce morza, podroby, grzyby.
Stosowanie się do tych zaleceń odnośnie leczenia można cieszyć się życiem.